Kort antwoord: je rijdt alleen legaal zonder tachograaf als je rit onder een van de vrijstellingen uit de Europese rij- en rusttijdenverordening valt, of onder een van de nationale vrijstellingen die Nederland daarbovenop heeft gekozen. Een vrijstelling kun je niet aanvragen. Je moet bij een controle zelf kunnen laten zien dat je aan alle voorwaarden voldoet, en die voorwaarden zijn vaak strenger dan mensen denken: een maximale straal rond het bedrijf, een maximum aantal uren per week of een verbod op vervoer voor een ander.
Hoe vrijstellingen werken
De tachograafplicht komt uit verordening (EG) 561/2006. Artikel 3 van die verordening noemt een aantal soorten vervoer die er helemaal buiten vallen. Dat zijn de internationale vrijstellingen: ze gelden in de hele EU en ook in Zwitserland, Noorwegen, IJsland en Liechtenstein. Artikel 13 geeft lidstaten daarnaast de ruimte om zelf vrijstellingen in te voeren voor vervoer op hun eigen grondgebied. Dat zijn de nationale vrijstellingen, en die gelden dus alleen in Nederland.
Drie dingen zijn belangrijk om te onthouden:
- Je vraagt niets aan. Er is geen formulier en geen ontheffing op papier. Val je onder de voorwaarden, dan geldt de vrijstelling; val je er niet onder, dan niet.
- De bewijslast ligt bij jou. Bij een controle moet je aannemelijk maken dat je rit onder de vrijstelling valt: wat je vervoert, voor wie, en hoe ver je van de vestiging bent.
- Het gaat om de rit, niet om het voertuig. Dezelfde bus kan de ene dag vrijgesteld zijn en de volgende dag niet, bijvoorbeeld als je buiten de straal van 100 kilometer rijdt of voor een klant gaat vervoeren.
De internationale vrijstellingen
Deze vrijstellingen staan in artikel 3 van verordening 561/2006. De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) noemt onder meer:
- Voertuigen voor geregelde diensten van personenvervoer over een traject van niet meer dan 50 kilometer.
- Voertuigen tot 7,5 ton waarmee je materiaal, uitrusting of machines vervoert die je nodig hebt voor je werk, binnen 100 kilometer van de vestiging, niet meer dan 12 uur rijden per week en zonder dat rijden je hoofdactiviteit is.
- Voertuigen met een toegestane maximumsnelheid van niet meer dan 40 kilometer per uur.
- Voertuigen van de strijdkrachten, de civiele bescherming, de brandweer en de politie.
- Voertuigen die worden gebruikt in noodsituaties of bij reddingsoperaties.
- Voertuigen die speciaal voor medische doeleinden worden gebruikt.
- Voertuigen die speciaal zijn uitgerust voor reparaties en wegslepen, binnen 100 kilometer van de vestiging.
- Voertuigen die worden beproefd voor technische ontwikkeling, reparatie of onderhoud.
- Voertuigen tot 7,5 ton voor niet-commercieel goederenvervoer.
- Voertuigen tussen 2,5 en 3,5 ton waarmee je goederen voor eigen rekening vervoert, niet voor een ander, en waarbij vervoer niet de hoofdactiviteit van de bestuurder is.
- Historische bedrijfsvoertuigen van 40 jaar of ouder, voor niet-commercieel vervoer.
De vrijstelling voor voertuigen tussen 2,5 en 3,5 ton is de laatste jaren belangrijker geworden, omdat de tachograafplicht vanaf 1 juli 2026 ook geldt voor bedrijfsvoertuigen boven 2.500 kilogram die internationaal goederen vervoeren of cabotage rijden. Wat dat precies betekent voor een bestelbus, lees je op de pagina over de tachograafplicht voor bestelbus en koerier.
De nationale vrijstellingen in Nederland
Deze vrijstellingen gelden alleen voor ritten binnen Nederland. De ILT noemt onder meer:
- Volledig elektrische voertuigen en voertuigen op waterstof (brandstofcel) tussen 3.501 en 4.250 kilogram voor goederenvervoer, binnen 100 kilometer van de vestiging en alleen in Nederland.
- Voertuigen van de overheid, of door de overheid zonder bestuurder gehuurd, voor vervoer dat niet concurreert met particuliere vervoerders.
- Voertuigen van land- en tuinbouw-, bosbouw-, veeteelt- en visserijbedrijven voor hun eigen bedrijfsactiviteiten, binnen 100 kilometer van de vestiging.
- Land- en bosbouwtrekkers voor land- en bosbouwwerk, binnen 100 kilometer van de vestiging.
- Voertuigen tot 7,5 ton van postdiensten die de universele postdienst leveren, binnen 100 kilometer en zonder dat rijden de hoofdactiviteit is.
- Voertuigen voor rijlessen en rijexamens, zolang ze niet worden gebruikt voor commercieel vervoer.
- Voertuigen van nutsvoorzieningen, zoals riolering, waterbeheer, elektriciteit, wegonderhoud, afvalinzameling en telecommunicatie.
- Speciaal uitgeruste voertuigen voor circus- en kermismateriaal.
- Voertuigen voor mobiele projecten die stilstaand vooral een educatieve functie hebben, zoals een rijdende bibliotheek.
- Voertuigen voor het ophalen van melk bij boerderijen.
- Speciaal uitgeruste voertuigen voor geld- en waardetransport.
- Voertuigen voor het vervoer van dierlijk afval of kadavers die niet voor menselijke consumptie zijn bestemd.
- Voertuigen die uitsluitend rijden binnen hubfaciliteiten zoals havens en spoorterminals; in Nederland binnen een straal van 5 kilometer.
- Voertuigen voor het vervoer van levende dieren van boerderijen naar markten of slachthuizen, binnen 100 kilometer.
Bij elke vrijstelling horen voorwaarden die hier niet allemaal passen. Twijfel je over jouw situatie, kijk dan op de pagina van de ILT over nationale vrijstellingen of gebruik de regelhulp tachograaf van de ILT.
Wanneer gebruik je de stand out of scope?
Heeft je voertuig wel een tachograaf, maar valt je rit onder een vrijstelling? Dan kun je de tachograaf op out of scope zetten. De ILT is daar duidelijk over: die functie vraagt zorgvuldigheid en mag je alleen gebruiken als het voertuig op dat moment echt buiten de tachograafwetgeving valt. Out of scope is dus geen stand voor een rit die je niet wilt registreren, maar voor een rit die niet geregistreerd hoeft te worden.
Twee situaties komen bij controles vaak terug:
- Rijden zonder kaart. Een rit zonder bestuurderskaart in de tachograaf kan alleen als er sprake is van een vrijstelling. Is dat niet zo, dan kan het rijden zonder kaart als overtreding worden gezien.
- Afwisselend vrijgesteld en tachograafplichtig werk. Doe je naast vrijgestelde ritten ook ritten die wel onder de tachograafplicht vallen, dan moet de tijd die je aan het vrijgestelde werk besteedt apart worden geregistreerd als ander werk. Anders is niet te controleren of je rij- en rusttijden kloppen.
Welke symbolen en standen de tachograaf verder heeft, lees je op de pagina over tachograafsymbolen en hun betekenis.
Wat je moet bijhouden als je vrijgesteld bent
Vrijgesteld van de tachograaf betekent niet vrijgesteld van alle regels. Bij de vrijstelling voor werkmateriaal tot 7,5 ton binnen 100 kilometer vraagt de ILT dat bedrijf en chauffeur een deugdelijke registratie van de rijtijden bijhouden. Die registratie is vormvrij: op papier of digitaal, zolang onder meer de datum, de naam van de chauffeur, de kilometerstand en de rijduur erin staan. Val je buiten de Europese rij- en rusttijden, dan blijft de Arbeidstijdenwet gelden voor werktijden, pauzes en rust.
Drie voorbeelden uit de praktijk
Een installateur met een bestelbus van 3.200 kilogram die eigen gereedschap en materiaal naar klussen in de regio brengt, valt in de regel onder de vrijstelling voor eigen vervoer tussen 2,5 en 3,5 ton, zolang vervoer niet zijn hoofdactiviteit is. Ook na 1 juli 2026.
Een koerier met dezelfde bestelbus die pakketten voor klanten rijdt, vervoert voor een ander. Die vrijstelling geldt dan niet. Binnen Nederland blijft hij onder 3.500 kilogram buiten de tachograafplicht, maar rijdt hij vanaf 1 juli 2026 internationaal of cabotage, dan heeft hij wel een tachograaf nodig.
Een hovenier met een vrachtwagen van 7 ton die binnen 100 kilometer van het bedrijf werkt, kan onder de nationale vrijstelling voor tuinbouwbedrijven vallen. Rijdt hij een keer verder weg, dan geldt de vrijstelling voor die rit niet en moet de kaart erin.
Officiële bronnen
- Inspectie Leefomgeving en Transport: vrijstellingen tachograaf
- Inspectie Leefomgeving en Transport: internationale vrijstellingen
- Inspectie Leefomgeving en Transport: nationale vrijstellingen
- Inspectie Leefomgeving en Transport: digitale inspecties, out of scope en ritten zonder kaart
Veelgestelde vragen over vrijstellingen van de tachograaf
Kan ik een vrijstelling voor de tachograaf aanvragen?
Nee. Een vrijstelling voor de tachograaf kun je niet aanvragen en je krijgt er ook geen bewijs van. Voldoet je rit aan de voorwaarden, dan geldt de vrijstelling vanzelf. Bij een controle moet je zelf kunnen aantonen dat dat zo is.
Geldt een Nederlandse vrijstelling ook in het buitenland?
Nee. De nationale vrijstellingen die Nederland heeft gekozen, gelden alleen voor ritten binnen Nederland. Alleen de internationale vrijstellingen uit artikel 3 van verordening 561/2006 gelden in de hele EU en in Zwitserland, Noorwegen, IJsland en Liechtenstein.
Heb ik een tachograaf nodig als ik alleen voor mijn eigen bedrijf rijd?
Dat hangt af van het gewicht en de rit. Met een voertuig van 2.501 tot en met 3.500 kilogram waarmee je goederen voor eigen rekening vervoert, en waarbij vervoer niet je hoofdactiviteit is, ben je vrijgesteld. Boven 3,5 ton geldt de vrijstelling voor werkmateriaal tot 7,5 ton alleen binnen 100 kilometer van de vestiging.
Mag ik de tachograaf op out of scope zetten als ik twijfel?
Nee. De ILT schrijft dat je de stand out of scope alleen mag gebruiken als het voertuig echt buiten de tachograafwetgeving valt. Twijfel je, registreer de rit dan gewoon met je bestuurderskaart. Een onterecht gebruikte out of scope-stand kan bij een controle als overtreding worden gezien.
Gelden de rij- en rusttijden als ik vrijgesteld ben?
De Europese rij- en rusttijden gelden niet voor een vrijgestelde rit, maar de Arbeidstijdenwet blijft van toepassing op werktijden, pauzes en rust. Rijd je afwisselend vrijgesteld en tachograafplichtig, dan telt het vrijgestelde werk mee als ander werk. De grenzen voor tachograafplichtige ritten staan op de pagina over rij- en rusttijden.
Zeker weten wanneer de kaart erin moet?
In de klassikale avondcursus in Apeldoorn nemen we in 2,5 uur de standen, de rij- en rusttijden en het uitlezen door, met maximaal acht deelnemers per avond op woensdag, donderdag en vrijdag. Zo weet je bij je eigen ritten wanneer een vrijstelling geldt en wanneer niet. Wij verzorgen geen code 95-nascholing: dit is een korte cursus die je direct kunt toepassen. Bekijk de avondcursus tachograaf.
